Vergi, insanlık tarihi kadar eski bir kurumdur. Devletin var olduğu her çağda, toplumun bir kesimi diğerinin emeğinden, üretiminden veya kazancından bir pay talep etmiş, bu pay zamanla keyfî bir alıkoymadan, meşruiyetini hukuktan alan bir yükümlülüğe dönüşmüştür. Antik uygarlıklarda hükümdarın veya tanrı-kralın iradesine dayanan vergi, zamanla anayasal devletlerde “temsilsiz vergi olmaz” ilkesiyle rızaya, sonrasında da kanunla konulma zorunluluğuyla hukuka bağlanmıştır. Bu uzun tarihsel serüven, aslında insanoğlunun devletle kurduğu ilişkinin de bir aynasıdır: Vergi; bir yandan bireyin özgürlük alanına yapılan bir müdahale, diğer yandan ise ortak yaşamın, kamu hizmetlerinin ve düzenin bedelidir.
Jean-Jacques Rousseau’nun Toplum Sözleşmesi’nde ortaya koyduğu düşünce, bu ikircikli ilişkiye belki de en derinlikli anlamı kazandırır. Rousseau’ya göre birey, doğal özgürlüğünün bir kısmından vazgeçerek toplumsal bir sözleşmeyle genel iradeye katılır; bu katılım karşılığında ise güvenlik, adalet ve ortak yaşamın nimetlerinden yararlanır. Vergi de tam olarak bu sözleşmenin maddi karşılığıdır. Kişi, kazancının bir kısmından feragat ederek, adaletin işlemesine, güvenliğin sağlanmasına ve kamusal hizmetlerin sürdürülmesine katkıda bulunur. Bu bakımdan vergi, salt bir mali yükümlülük değil, toplumsal sözleşmenin günlük hayata yansıyan somut bir tezahürüdür. Kişi vergisini öderken, aslında toplumla yaptığı o görünmez sözleşmeyi her defasında yeniden tasdik etmektedir.
Ne var ki bu felsefi çerçeve, vergi ödemenin bireyler nezdinde yarattığı psikolojik ve sosyolojik direnci ortadan kaldırmaz. Vergi, tanım gereği karşılıksız bir yükümlülüktür. Kişi ödediği bedelin karşılığında doğrudan ve somut bir edim beklemez. Bu da vergiye karşı doğal bir isteksizliğin, hatta zaman zaman bir kaçınma eğiliminin kaynağını oluşturur. Sosyolojik literatürde “vergi ahlakı” ve “vergi direnci” kavramları altında incelenen bu olgu, yalnızca bireysel bir tercih meselesi değil, aynı zamanda toplumun devletle kurduğu güven ilişkisinin bir göstergesidir. Mükellefin ödediği verginin adil dağıtıldığına, kamu hizmetlerine dönüştüğüne ve herkesten -mali gücü oranında- eşit şekilde alındığına duyduğu inanç arttıkça, vergiye karşı gösterilen direncin de o ölçüde azaldığı gözlemlenmektedir.
Avukatlık mesleği, bu genel çerçeve içinde kendine has bir konum işgal eder. Zira avukatın müvekkilinden aldığı ücret, salt bir emek karşılığı değil; aynı zamanda savunma hakkının, adalete erişimin ve hukuk devletinin işleyişinin bir bedelidir. Avukatlık ücretinin niteliğine ilişkin öğretide süregelen tartışmalar, bu ücretin yalnızca bir hizmet bedeli mi, yoksa savunma hakkının kutsallığından kaynaklanan, kendine özgü bir hak mı olduğu sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu tartışma, avukatlık ücretinin vergilendirilmesi meselesini de sıradan bir serbest meslek kazancının ötesine taşımakta; hem mesleğin kamusal işlevi hem de emeğin karşılığı olan ücretin korunması gerekliliği arasında hassas bir denge kurulmasını gerektirmektedir.
İşte bu çalışma, bir yandan verginin bu tarihsel ve felsefi arka planını, diğer yandan avukatlık ücretinin kendine özgü niteliğini gözeterek, avukatların vergi mevzuatı karşısındaki konumunu bütüncül bir bakışla ele almayı amaçlamaktadır.
Avukatlık mesleğinin özüne ve amacına ilişkin tanımların yanı sıra, mevzuatımız avukatlığı kural olarak serbest meslek kapsamında değerlendirmektedir. Bu kabulün doğal sonucu olarak, avukatlık faaliyetinden elde edilen gelirin vergilendirilmesi de serbest meslek hükümleri çerçevesinde dikkate alınmak zorundadır. Dolayısıyla mesleğin yalnızca hukukî işlevi değil, aynı zamanda kazanç elde etme biçimleri ve vergi mevzuatı karşısındaki konumu da incelenmelidir.
Her ne kadar serbest meslek erbabı olanlar için belirlenmiş vergilendirme kurallarının tek bir meslek grubu için özel bir çalışma yapılmasına gerek olmadığı düşüncesi hâsıl olacaksa da avukatlık mesleğinin diğer serbest meslek erbabı olanların mesleklerini ifa şeklinden farklı kurallara tâbi olması, avukatların karşı karşıya kaldığı uygulamaların çeşitliliği, avukatlık ücretini elde etme şeklindeki emredici ve çok yönlü düzenlemeler, bu meslek grubu adına özel bir çalışma yapılmasını zorunlu kılmıştır.