Vergi, devlet, ahlak ve adalet kavramları, insanlık tarihi boyunca toplumsal yaşamın temel direklerini oluşturmuş ve birbirine kopmaz bağlarla bağlanmıştır. Bu dört kavram arasındaki ilişki, toplumsal sözleşmenin ve ideal bir devlet düzeninin özüdür.
Devlet, bireylerin güvenliğini sağlamak, haklarını korumak ve ortak yaşamı organize etmek için kurulmuş en büyük organizasyondur. Devlet, gücünü adaleti sağlama ve ahlaki ilkelere dayanma oranında korur. Bireyler, özgürlüklerinin bir kısmından vazgeçerek devlete itaat ederler; vergi öderler ve karşılığında ise devletten adalet, güvenlik ve hizmet beklerler. Vergi bir anlamda “devletin yakıtı”dır; devletin işleyişini sürdürebilmesi ve toplumsal hizmetleri (eğitim, sağlık, güvenlik) sunabilmesi için vatandaşların ödemesi gereken bir karşılıktır.
Vergi, Ahlak ve Adalet kavramları bir devletin ve toplumun ayakta kalması için birbirine sıkı sıkıya bağlı üç temel sütundur. Bir başka ifadeyle Vergi, Ahlak ve Adalet kavramları; bir devletin ve toplumun sağlıklı, huzurlu ve sürdürülebilir bir şekilde var olabilmesinin temel direkleridir. Bu üç sütun ya da temel direk bireyler ile devlet arasındaki güven bağını kurar ve toplumsal düzeni korur. Bu üç sütun bir araya geldiğinde sağlam bir “yapı”nın temelini oluşturur; toplumsal sözleşmenin güvenliğini ve toplumsal barışı tesis eder. Bu üç temel direk arasındaki ilişki şu açılardan önemlidir:
Devletin egemenlik gücüne dayanarak topladığı vergilerin meşruiyeti, toplumdaki adalet algısıyla ve bireylerin ahlaki sorumluluk bilinciyle doğrudan ilişkilidir.
Adalet, sistemin üzerine kurulduğu en ana sütundur. Adalet, her vatandaşın kanun önünde eşit olmasını ve haklarının korunmasını sağlar. Adalet, toplumsal kaynakların ve yükümlülüklerin adil bir şekilde paylaştırılmasının güvencesidir.
Vergi, devletin vatandaşına hizmet götürebilmesi için ihtiyaç duyduğu ekonomik güçtür. Vatandaşın devlete katkı sunması, devletin de bu katkıyı kamu hizmeti (eğitim, sağlık, güvenlik) olarak geri döndürmesi esasına dayanır.
“Adalet mülkün temelidir” anlayışıyla; adil bir vergi sistemi devletin gücünü artırır, vatandaşın devlete olan bağlılığını ve aidiyet duygusunu pekiştirir. Verginin adil dağıtıldığı bir toplumsal düzende devlete ve kurumlara olan güven artar. Adaletin olmadığı bir yerde vergi bir yük olarak görülmeye başlar.
“Adaletten Ahlaka” bir köprü vardır: Vergi sistemi adil olduğunda, vatandaşların vergi ahlakı yükselir. İnsanlar herkesin hakkıyla vergi ödediğini gördükçe sisteme güvenir ve gönüllü olarak vergi verir.
“Ahlaktan Adalete” de bir köprü vardır: Toplumda ahlak bilinci yüksek olduğunda, vergi kaçırma azalır. Bu sayede devlet, bütçe açığını kapatmak için dürüst mükellefe ek yük yüklemek zorunda kalmaz ve adalet korunur.
Özetle ve sonuç olarak, Vergi, Ahlak ve Adalet, bir toplumun ve devlet yapısının sürdürülebilir bir şekilde var olmasını sağlayan, birbirine kopmaz bağlarla bağlı üç temel sütundur.
Bu kitap içerisinde birbirinden bağımsız toplam 17 çalışma yer almaktadır. Kitapta ağırlıklı olarak Türk İslam geleneği içerisinde yer alan mütefekkirlerin (Yusuf Has Hacib, Emir Timur, Koçi Bey, Kâtib Çelebi, Defterî Mehmed Paşa) eserlerinde vergilere dair görüşleri, tavsiyeleri ve uyarıları ele alınmıştır. Vergi Fermanları, Vergi Kitâbeleri, Vergi İşkencesi, Vergi İntikamı, Keyfî Vergiler gi, Ondalık Vergi, Günahkâr Vergiciler gibi konular içerisinde de Vergi, Ahlak ve Adalet gibi konular işlenmiştir. Kitap içerisinde 11 çalışma ortak yazar olarak kaleme alınmıştır; 6 çalışma ise “tek yazarlı” olarak Coşkun Can Aktan tarafından yazılmıştır.